Sarı Nokta Hastalığı (Yaşa Bağlı Maküla Dejenerasyonu)

Sarı nokta, retinanın ortasında yer alan ve keskin görmemizi sağlayan küçük bir bölgedir. Okumak, yüzleri tanımak, araç kullanmak — merkezî görmeye dayanan her iş bu bölgeye bağlıdır. Yaşa bağlı maküla dejenerasyonu, halk arasındaki adıyla sarı nokta hastalığı, bu bölgenin yaşla birlikte bozulmasıdır.

Gelişmiş ülkelerde 50 yaş üstünde ciddi görme kaybının en sık sebebidir.

Kuru tip ve yaş tip

Hastalığın iki biçimi vardır ve tedavileri tamamen farklıdır.

Kuru tip (non-eksudatif) yavaş ilerler. Erken döneminde retinanın altında drusen adı verilen sarı birikintiler görülür. Drusen tek başına çoğu zaman zararsızdır; ancak birikim sürerse retinada hücrelerin zayıflayıp kaybolduğu alanlar gelişir. Bu alanlar genişleyip keskin kenarlı hâle geldiğinde coğrafik atrofi adını alır ve görme merkezini tuttuğunda ciddi görme kaybına yol açar.

Yaş tip (eksudatif) daha hızlı ilerler. Burada asıl sorun, retinanın altına ve içine doğru ilerleyen anormal damarlardır — koroidal neovaskülarizasyon. Bu damarlar gelişimini tamamlayamadıkları için kanar ve sızdırır, retinanın yapısını bozar. Tedavi edilmezse yerlerini yara dokusu alır ve merkezî görme kalıcı olarak kaybedilir.

Şikayetler

Erken dönemde hiçbir şikayet olmayabilir. Hastalık ilerledikçe şunlar ortaya çıkar:

1. Düz çizgilerin yamuk, bombeli ya da zikzaklı görülmesi — kapı ve pencere kenarları
2. Renklerin soluklaşması, parlaklığın azalması
3. Merkezî görmenin yavaş yavaş ya da aniden azalması
4. Baktığınız yerin ortasında bulanık ya da boş bir alan

Yaş tipte bu şikayetler günler içinde ortaya çıkabilir. Düz çizgilerin birden yamulması ya da merkezde bir lekenin belirmesi ihmal edilmemesi gereken bir durumdur.

Kimlerde daha sık görülür?

• Yaş — en önemli etkendir
• Ailede sarı nokta hastalığı olması
• Sigara — değiştirilebilir en güçlü etkendir
• Yüksek tansiyon
• Kan yağlarının yüksekliği

Tanı

Tanı çoğunlukla gözbebeği genişletilerek yapılan retina muayenesiyle konur. Tipi belirlemek ve tedaviyi yönlendirmek için OCT gerekir; OCT retinadaki sıvıyı ve kalınlaşmayı kesit hâlinde gösterir. Anormal damarların yerini ve sızıntısını görmek gerektiğinde göz anjiyografisi yapılır.

Yaş tipte tedavi

Yaş tip sarı nokta hastalığının tedavisinde son yirmi yılda köklü bir değişiklik oldu. Bu değişikliğin temelinde VEGF adı verilen maddenin bulunması yatar; anormal damar oluşumunu tetikleyen sinyal budur. VEGF'e karşı geliştirilen anti-VEGF ilaçlar göz içine iğne ile verilir ve damar oluşumunu, geçici de olsa, durdurur.

Bugün kullanılan anti-VEGF ilaçlar bevasizumab (Altuzan), ranibizumab (Lucentis), aflibersept (Eylea) ve farisimabdır (Vabysmo). Reçetenizde ya da kutunun üstünde çoğunlukla bu ticari adlardan biri yazar.

Tedavi genellikle ayda bir, üç enjeksiyonluk bir yükleme dozuyla başlar. Sonrasında üç yol izlenebilir:

1. Gerektiğinde tedavi — her kontrolde OCT ile bakılır, sıvı varsa iğne yapılır
2. Tedavi et ve uzat — iğneler sürdürülür, hastalık izin verdikçe enjeksiyonların arası kademeli olarak uzatılır
3. Aylık tedavi — aralık açılmadan devam edilir

Hangi yolun izleneceği hastalığın seyrine göre belirlenir. Şunu açıkça söylemek gerekir: yaş tip sarı nokta hastalığı bazı hastalarda tamamen iyileşmeyebilir, yıllar boyunca çok sayıda enjeksiyon yapılması gerekebilir. Tedavinin amacı hastalığı durdurmak ve görmeyi korumaktır; bu yüzden takip uzun sürelidir ve aksatılmaması gerekir. İğneyi aksatmak kadar kontrolü aksatmak da tedaviyi bozar; çünkü enjeksiyon aralığının uzatılıp uzatılamayacağına ancak muayene ve OCT ile karar verebiliyoruz.

Anti-VEGF ilaçlardan önce lazer fotokoagülasyon ve fotodinamik tedavi kullanılırdı. Bugün lazer fotokoagülasyonun yeri kalmamışken, fotodinamik tedavinin yeri çok sınırlıdır.

Kuru tipte tedavi

Kuru tipin coğrafik atrofi evresinde kaybolan görmeyi geri getiren bir tedavi yoktur; anti-VEGF iğneler bu evrede işe yaramaz.

Erken ve orta evrede, ileri hastalığa geçme ve yaş tipe dönüşme riskini azaltmak için besin takviyelerinden yararlanılır; bu takviyelerde C vitamini, E vitamini, lütein, zeaksantin ve çinko bulunur.

Orta ve ileri evre kuru tipte ise, hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak amacıyla düşük doz lazer tedavisinden (fotobiyomodülasyon) yararlanılabilir.

Kuru tipte asıl önemli olan iki şey vardır: sigaranın bırakılması ve düzenli takip. Kuru tip, yaş tipe dönebilir; bu dönüşümü erken yakalamak tedavinin başarısını doğrudan belirler.

Görme kaybı ne kadar olur?

Hastaların çoğu bu soruyu sorar, çünkü akıllarındaki kelime "körlük"tür. Verilecek cevap şudur: sarı nokta hastalığında görme kaybı ne kadar şiddetli olursa olsun yalnızca merkezî görme alanında ortaya çıkar. Çevresel görme korunur. Bu hastalar tam anlamıyla kör olmazlar; yürüyebilir, kendi evlerinde bağımsız hareket edebilirler.

Kaybedilen şey okumak, yüz tanımak ve araç kullanmak gibi ince işlerdir — bu da hafife alınacak bir kayıp değildir. Bu yüzden geç kalmamak önemlidir.

Sık sorulan sorular

Sarı nokta hastalığı kör eder mi?

Görme kaybı ne kadar şiddetli olursa olsun yalnızca merkezî görme alanında ortaya çıkar; çevresel görme korunur. Bu hastalar tam anlamıyla kör olmazlar, yürüyebilir ve kendi evlerinde bağımsız hareket edebilirler. Kaybedilen şey okumak, yüz tanımak ve araç kullanmak gibi ince işlerdir.

Kuru tip ile yaş tip arasındaki fark nedir?

Kuru tip yavaş ilerler; retinanın altında drusen adı verilen birikintiler oluşur ve ileri evrede hücrelerin kaybolduğu atrofi alanları gelişir. Yaş tipte ise retinanın altına doğru ilerleyen anormal damarlar vardır; bunlar kanar ve sızdırır, daha hızlı ilerler. Tedavileri tamamen farklıdır.

İlk belirtiler nelerdir?

Erken dönemde hiçbir şikayet olmayabilir. Sonrasında düz çizgilerin yamuk ya da bombeli görülmesi, renklerin soluklaşması, merkezî görmenin azalması ve baktığınız yerin ortasında bulanık bir alan ortaya çıkar. Yaş tipte bu şikayetler günler içinde gelişebilir.

Kaç iğne yapılacak, tedavi ne kadar sürer?

Tedavi genellikle ayda bir, üç enjeksiyonluk bir yükleme dozuyla başlar; sonrası hastalığın seyrine göre belirlenir. Açıkça söylemek gerekir: bazı hastalarda hastalık tamamen iyileşmez ve yıllar boyunca çok sayıda enjeksiyon gerekebilir. Tedavinin amacı hastalığı durdurmak ve görmeyi korumaktır.

Kontrolü aksatırsam ne olur?

İğneyi aksatmak kadar kontrolü aksatmak da tedaviyi bozar. Enjeksiyon aralığının uzatılıp uzatılamayacağına ancak muayene ve OCT ile karar verebiliyoruz.

Kuru tipin tedavisi var mı?

Coğrafik atrofi evresinde kaybolan görmeyi geri getiren bir tedavi yoktur; anti-VEGF iğneler bu evrede işe yaramaz. Erken ve orta evrede ileri hastalığa geçme riskini azaltmak için besin takviyelerinden yararlanılır. Orta ve ileri evrede hastalığın ilerlemesini yavaşlatmak amacıyla düşük doz lazer tedavisinden yararlanılabilir.

Sigaranın etkisi var mı?

Sigara, değiştirilebilir en güçlü etkendir. Kuru tipte asıl önemli olan iki şey vardır: sigaranın bırakılması ve düzenli takip.

Kuru tip yaş tipe döner mi?

Dönebilir. Bu dönüşümü erken yakalamak tedavinin başarısını doğrudan belirler; düzenli takibin sebebi budur.

Antalya’da sarı nokta hastalığı tedavisi

Sarı nokta hastalığında tedavi kararının ilk adımı, hastalığın kuru tip mi (non-neovasküler) yaş tip mi (neovasküler) olduğunun belirlenmesidir. Göz dibi muayenesinin yanı sıra makülanın katmanlarını gösteren OCT incelemesinden yararlanırım; gerekli görülen hastalarda ilaçsız anjiyografi (OCT anjiyografi) ya da ilaçlı göz anjiyografisi (fundus floresein anjiyografi) ile retina damarları ayrıntılı olarak değerlendirilir. Tedavi planı bu bulgulara göre yapılır.

Yaş tipte göz içi iğne tedavisi (intravitreal enjeksiyon) uygulanır. Enjeksiyonun kaç kez tekrarlanacağı ve aralıkları hastalığın seyrine göre belirlenir; bu nedenle düzenli kontrol tedavinin ayrılmaz bir parçasıdır. Orta ve ileri evre kuru tipte, görme kaybını geciktirmek amacıyla düşük doz lazer tedavisi uygularım. Muayene ve tedavilerimi Antalya’da, OFM Antalya Hastanesi’nde (Kepez) sürdürüyorum.